Topstuk Tallis

Hij is een van de belangrijkste componisten uit de renaissance, en samen met William Byrd dé belangrijkste Engelse componist uit die periode, maar niemand kent zijn gezicht. Het oudste portret van Thomas Tallis dateert uit het midden van de 18e eeuw. Gerard van der Gucht maakte rond 1730 een gravure op basis van een portret dat Niccolò Haym iets eerder had gemaakt. Dat is bijna 150 jaar na Tallis’ overlijden. Het portret geeft ons een beeld van hoe deze 18e-eeuwers zich een renaissancecomponist voorstelden, maar we weten daarmee helemaal niet hoe Thomas Tallis eruit zag.

Niet alleen hoe Thomas Tallis eruit zag is een goed bewaard geheim, we weten ook niet veel over zijn levensverhaal. Zijn vroegste biografie is te vinden in de bundel Cathedral Music van William Boyce uit 1760. In deze monumentale uitgave verzamelde Boyce kerkmuziek en korte biografieën van componisten uit de voorgaande 200 jaar. Naast de feitelijke opsomming van zijn activiteiten in dienst van de Royal Chapel vermeldt Boyce het opschrift van Tallis’ grafzerk in de parochiekerk van St. Alfege in Greenwich. De originele zerk ging verloren toen de kerk instortte in 1710, dus baseerde Boyce zich op een transcriptie. Hierin is de laatste paragraaf verdwenen en is het aantal huwelijksjaren foutief (33 in plaats van 30), maar de essentie blijft overeind:

Hier rust een waardig man, die lange tijd in de muziek de toon aangaf. Zijn naam was Thomas Tallis en in eerlijk en deugdzaam leven blonk hij uit. Hij diende vele jaren met groot lof in de kapel, onder vier vorsten (een zeldzaam feit): koning Hendrik, prins Edward, koningin Maria en Elizabeth, onze vorstin. Hij was gehuwd, al had hij geen kinderen, en leefde drieëndertig jaar in liefde met zijn trouwe echtgenote, Jone geheten, die nu hier begraven zijn gezel is. Zoals hij leefde, zo stierf hij ook zachtmoedig en in vrede (O gelukkig man) Dikwijls riep hij tot God om genade; daarom leeft hij voort, wat de Dood ook vermag.”

Thomas Tallis was een toegewijd katholiek en zou dat ook zijn hele leven blijven, ten minste in de privésfeer. In het toenmalige politieke klimaat was dat immers geen evidentie. Zoals we konden lezen op zijn grafschrift diende hij vier vorsten, en die hielden er elk een andere religieuze visie op na. Hendrik VIII was katholiek maar wilde zich afscheuren van Rome. Onder Edward VI wees het religieuze kompas richting protestantisme, om luttele jaren later opnieuw richting het katholieke geloof te draaien onder Mary I. Zij werd bekend als ‘Bloody Mary’ omwille van de vervolging van protestanten onder haar bewind. De laatste koningin die Tallis zou dienen was de protestantse Elizabeth I die op haar beurt de katholieken vervolgde.

De wisselende politieke en religieuze omstandigheden zien we ook weerspiegeld in het werk van Tallis. Dankzij zijn politiek pragmatisme en zijn artistieke flexibiliteit paste hij zich telkens aan de nieuwe context aan, al bleef hij voor zichzelf trouw aan de katholieke idealen. Voor de protestantse liturgie was muziek in de volkstaal cruciaal, dus componeerde hij heel wat toegankelijke muziek op Engelse teksten. Tallis werd na zijn dood dan ook vooral geroemd om zijn bijdragen aan de Anglicaanse erediensten. Zijn Latijnse composities, waaronder het bijzondere Spem in alium werden pas later naar waarde geschat.

Hoe hoog aangeschreven Thomas Tallis in zijn eigen tijd was, blijkt nergens beter dan uit het koninklijk privilege dat hem in 1575 te beurt viel. Hij en William Byrd kregen het alleenrecht op het drukken en publiceren van muziek. Dit was één van de eerste dergelijke patenten op Brits grondgebied. Niet veel later publiceerden Byrd en Tallis samen een verzameling Latijnse motetten onder de titel Cantiones sacrae. Deze publicatie droeg bij aan de bekendheid van beide componisten, die ook vandaag nog vaak in één adem genoemd worden. Gewichtige uitdrukkingen als ‘Father of (English Church) Music’ werden in deze publicatie niet geschuwd en zouden zijn imago bepalen.

Van uitgebreide en complexe antifonen zoals Salve intemerata tot beknopte, functionele muziek voor de Anglicaanse eredienst: Tallis componeerde het allemaal. Zijn uitgebreide oeuvre weerspiegelt niet alleen de veranderlijke religieuze context van zijn tijd, maar toont ook dat hij bij de tijd bleef qua muzikale technieken en stijlen. De algemene tendens richting eenvoudigere en meer homofone muziek (waarin alle stemmen min of meer hetzelfde ritme volgen) sluit ook aan bij tendensen die in continentaal Europa aan de gang waren. Een grote constante binnen zijn werk was zijn perfectionisme, een eigenschap die bij het componeren van het 40-stemmige Spem in alium zowel een vloek als een zegen kan zijn geweest.

Hoe deze bijzondere compositie tot stand kwam, weten we – net zoals zoveel in Tallis’ leven – slechts ‘van horen zeggen’. In 1878 (bijna 300 jaar na Tallis’ overlijden) ontdekte de Anglicaanse priester Henry Fleetwood Sheppard in de universiteitsbibliotheek van Cambridge een notitieboekje waarin een zekere Thomas Wateridge het verhaal opschreef zoals zijn vriend Ellis Swayne het hem vertelde op 27 november 1611 (nog altijd dertig jaar na de dood van Tallis). Ondanks de historische afstand lijken heel wat elementen in het verhaal plausibel en mogen we aannemen dat Thomas Tallis dit huzarenstuk componeerde als reactie op een bestaande compositie. Over alle mogelijke details blijft er echter nog heel wat onduidelijkheid.

Hoewel renaissancepolyfonie doorgaans voor vier tot zes stemmen gecomponeerd werd, was Spem in alium niet de eerste compositie waarin een tienvoud van dat aantal stemmen nodig is. Volgens de anekdote liet de Italiaanse componist Alessandro Striggio (die in dienst was van de familie de Medici) zich in 1567 opmerken in Londen met een compositie voor maar liefst 40 stemmen, mogelijk de Missa sopra Ecco sì beato giorno. De hertog van Norfolk was onder de indruk van de muziek en vond dat een Engels componist dit moest kunnen evenaren. Na het beluisteren van Tallis’ Spem in alium was zijn bewondering zo groot dat hij zijn gouden ketting aan de componist zou geschonken hebben.

Noch de muziek van Striggio, noch het nieuwe werk van Tallis zal in die tijd geklonken hebben in de kerk. Volgens de regels van de Anglicaanse kerk hadden Latijnse en complexe werken immers geen plaats in de liturgie. Het is dan ook opmerkelijk dat Tallis voor dit werk een Latijnse tekst koos, zeker als het een poging was om te bewijzen dat Engelse muziek de Italiaanse polyfonie kon evenaren of zelfs overklassen. Toch weerklonk het werk in 1610 ook op een Engelse tekst, ter gelegenheid van de kroning van Henry tot prins van Wales. Deze versie is zelfs de oudste versie van de partituur die bewaard is; het originele manuscript van Spem in alium ging verloren.



De tekst voor Spem in alium is geen voor de hand liggende keuze. Ze werd gebruikt in de Sarum rite, een Engelse variant van de katholieke ritus die in 1549 – onder Edward VI – al vervangen was door het Book of Common Prayer. De verzen komen uit het verhaal van de joodse heldin Judith die de Assyrische agressor Holofernes onthoofdt en zo haar volk redt. Dit is de integrale tekst:

Spem in alium numquam habui praeter in te Deus Israel qui irasceris et propitius eris et omnia peccata hominum in tribulatione dimittis. Domine Deus, Creator coeli et terrae, respice humilitatem nostram.

Ik heb nooit mijn hoop gevestigd op iemand anders dan op U, God van Israël, die toornt en toch genadig zult zijn, en alle zonden van de mensen in hun beproeving vergeeft. Heer God, Schepper van hemel en aarde, zie neer op onze nederigheid.

Hoe componeer je een werk voor 40 stemmen? Het is onmogelijk om op elk moment 40 verschillende noten te componeren, dus zijn er meestal wel meerdere stemmen die dezelfde toonhoogte zingen. Toch is elke melodie uniek, en wat nog sterker is: Tallis maakt geen enkele fout tegen de strenge regels van het contrapunt. Hij verdeelt het grote koor in vier groepen van tien stemmen, die we telkens kunnen opsplitsen in twee groepjes van vijf verschillende stemtypes: sopraan, alt, tenor, bariton en bas. Deze stemmen zijn slechts op enkele uitgekiende momenten allemaal tegelijk te horen.

Voor kunstenaars in de 16e eeuw was numerologie meer dan een spelletje met cijfers en letters. Doordachte combinaties en codes zorgden voor extra betekenislagen of verborgen boodschappen. Zo is het geen toeval dat Spem in alium een lengte heeft van precies 69 lunga’s (de eenheid van de langste noot in de toenmalige notatie). Als je de positie van de letters TALLIS in het Latijnse alfabet neemt en optelt, krijg je 19+1+11+11+9+18=69. Dat de 40 stemmen voor het eerst samenkomen in maat 40 (als we de lunga als maateenheid nemen) bevestigt het belang van het getal 40, een getal dat ook in de Bijbel vaak terugkomt (denk aan de veertigdagentijd). Zou het toeval zijn dat ook de naam Judith uitkomt op 69?

De complexiteit van Spem in alium is moeilijk te vatten, en zelfs met de partituur is het niet eenvoudig om het bos door de bomen te zien. Om het werk echt te ervaren moet je de klank vanuit de verschillende koren op je af laten komen, en dat kan alleen bij een live uitvoering. Een alternatieve manier om inzicht te krijgen in de gelaagdheid van dit werk is aan de hand van de prachtige visualisaties die online te vinden zijn. Die laten precies zien wanneer welke stem aan het zingen is, en welke bewegingen die volgt.

In de tijd van Thomas Tallis konden macht en religie niet los van elkaar gezien worden. Met het uitbouwen van de Anglicaanse kerk onder koninklijk gezag sinds Henry VIII werd die band alleen maar sterker. De impact op de kunsten was vrij groot omdat de hervormde kerk de klemtoon legde op een liturgie die bevattelijk was voor het volk en afstand nam van de rijke Roomse kerk. Wat de muziek betreft, ligt hier een belangrijke bron voor koortraditie in Engeland, met een rijk repertoire aan psalmen, anthems en andere religieuze muziek in de volkstaal. Aangezien de eerste vorsten na Henry VIII niet allemaal dezelfde religieuze overtuiging hadden (zie Hoofdstuk 1), bleven oude en nieuwe genres echter nog grotendeels naast elkaar bestaan.

In het eerder vermelde verhaal van Judith en Holofernes wordt een koning gedood met politieke en religieuze motieven. Hierin kunnen we een parallel zien met het beruchte Ridolficomplot. Roberto Ridolfi was een fanatieke katholiek die betrokken was bij een (verijdelde) moordaanslag op de protestantse Queen Elizabeth. Deel van het plan was dat Thomas Howard – hertog van Norfolk en de vermeende opdrachtgever voor Spem in alium – zou trouwen met de katholieke Schotse koningin Mary Stuart en zo over Engeland zou regeren. Zelfs de paus keurde het plan goed, en het is niet ondenkbaar dat een grootschalig muziekwerk – op een tekst verbonden met het verhaal van Judith – paste binnen deze intriges. Ook hier: we weten het niet zeker, maar het is een goed verhaal!

Het idee om een groot koor in verschillende groepen te verdelen en ruimtelijk op te stellen kwam overgewaaid uit Italië. Het bekendste voorbeeld van die praktijk is te vinden in de Basilica di San Marco in Venetië waar Adriaan Willaert en de gebroeders Gabrieli in de jaren 1550 al experimenteerden met kleine koorgroepen die dialogeren vanop verschillende plaatsen in de kerk. We weten niet of Tallis ooit zelf naar Italië reisde, maar er waren voldoende internationale contacten om op de hoogte te zijn van deze nieuwe muzikale ideeën. Ook de 40-stemmige muziek van Alessandro Striggio past in dat kader.



De veertigstemmige mis van Alessandro Striggio die wellicht als model gold voor Tallis was niet het enige voorbeeld van een werk voor tientallen stemmen. Johannes Ockeghem schreef in de 15e eeuw al een canon voor 36 stemmen en de dubbelkorige muziek in San Marco werd wellicht ook met tientallen stemmen uitgevoerd. Ook in de latere 17e eeuw zagen sommige componisten het nog groot. In 1682 componeerde Heinrich Ignaz Franz von Biber de Missa Salisburgensis voor 53 stemmen. Het is de grootschaligste barokcompositie die vandaag bekend is.

Tot een stuk in de 19e eeuw bleef Tallis vooral bekend voor zijn Engelse liturgische muziek. Een uitzonderlijk werk als Spem in alium kreeg zelfs bijna het statuut van een urban legend. In 1718 schreef ene Thomas Tudway:

I have been often told of this composition, but I could never believe there was any such thing.”

Vanaf de jaren 1830 zijn er sporen van mogelijke uitvoeringen, meestal op de Engelse tekst. Het gaat echter om sporadische gelegenheden en het zou tot de vroege 20e eeuw duren voor het beroemde veertigstemmige motet ook effectief als klinkend kunstwerk een grotere verspreiding zou kennen. Elke gekende uitvoering is door musicologe Suzanne Cole uitvoerig gedocumenteerd in het lijvige boek over de receptie van Tallis in de 19e eeuw.

Niemand had in de 16e eeuw kunnen vermoeden dat meer dan 400 jaar later miljoenen mensen op zoek zouden gaan naar Spem in alium, omdat ze de titel van dat werk gelezen hadden in een boek. En al zeker niet dat het boek in kwestie allesbehalve een muziektheoretisch traktaat of geschiedenis was, maar een veelbesproken roman met een pikante verhaallijn. De Britse schrijfster E.L. James beschrijft in Fifty Shades of Grey hoe hoofdpersonage Anastasia gedwongen naar deze muziek luistert tijdens een intiem moment met Christian Grey. De muziek haalde het niet tot in de verfilming, dus wie op zoek wil naar de bewuste scène moet de boeken lezen.

In 2001 maakte de Canadese kunstenares Janet Cardiff een installatie waarin elke stem van Tallis’ compositie via een aparte luidspreker te horen is. De luidsprekers zijn cirkelvormig opgesteld en bezoekers kunnen vrij bewegen in de ruimte. Afhankelijk van je positie kan je zo het geheel beleven of net heel dicht bij één afzonderlijke stem komen. De ruimtelijke ervaring wordt zo nog sterker uitgespeeld dan wanneer je als publiek vanop één vaste plaats de 40 muzikale lijnen door de ruimte hoort vloeien. In 2012 was deze installatie te zien in het Sint-Janshospitaal via Concertgebouw Brugge, nu komt de originele muziek terug in een uitvoering door Vox Luminis.