Topstuk Schütz
Heinrich Schütz was 85 toen hij psalm 119 op muziek zette – de langste psalm uit het Oude Testament maar voor de componist bovenal een persoonlijke belijdenis, als een artistiek statement. Aan het slot staat een handgeschreven, licht beverig ‘FINIS‘ – eindmeet van het werk én van zijn werkend leven. Schütz stierf een jaar later, maar zijn Schwanengesang wordt ook nu nog geregeld nieuwe adem ingeblazen. Ontdek alles over Heinrich Schütz en zijn laatste werk met als welluidende ondertitel:
Des Königs und Propheten Davids 119. Psalm in elf Stücken; nebst einem Anhang des 100. Psalms und eines deutschen Magnificats; für zwei vierstimmige Chöre und Basso continuo. Opus ultimum.
_
Psalm 119 van de koning en profeet David in elf stukken; daarnaast een appendix van Psalm 100 en een Duits Magnificat; voor twee vierstemmige koren en basso continuo. Het Laatste Werk.
Wie was Heinrich Schütz?
Een jong talent opgemerkt
Het verhaal van de jonge Heinrich Schütz begint zoals dat van verschillende jonge muzikanten in de 16e en vroege 17e eeuw. Zijn zuivere stem en muzikaal talent werd toevallig opgemerkt door een rijke edelman. Landgraaf Moritz van Hessen-Kassel bood aan om de jongen mee te nemen en zijn opleiding te bekostigen. Hij zorgde ervoor dat Schütz toegang kreeg tot een intellectuele en muzikale vorming die zijn ouders – die helemaal niets met muziek hadden – hem nooit hadden kunnen geven.
Opleiding in Italië
Graaf Moritz haalde Schütz niet alleen onder de spreekwoordelijke kerktoren vandaan, hij investeerde ook in de muziekopleiding van de jongeman. Zijn belangrijkste beslissing was misschien wel om Schütz naar Venetië te sturen. Giovanni Gabrieli, kapelmeester aan de San Marcobasiliek, leerde Schütz de eigenheden van de Italiaanse muziek kennen: het rijke gevoel voor tekstexpressie, de keuze voor inspirerende poëzie, en de typische Venetiaanse meerkorigheid.
Je luistert naar O Magnum Mysterium van Giovanni Gabrieli.
Je luistert naar Canzon à 12 van Giovanni Gabrieli, waarin de ruimtelijk opstelling van drie kwartetten zorgt voor een echo-effect
Na de opleiding, de carrière
De investeringen van Moritz van Hessen-Kassel moesten natuurlijk ook ergens toe leiden. Na zijn terugkeer uit Italië werd Schütz in 1617 aangesteld aan het hof van de keurvorst van Saksen in Dresden, waar hij alles bij elkaar meer dan een halve eeuw zou blijven. Tussendoor vinden we de componist aan andere hoven, zoals in Denemarken en andere steden in Noord-Europa, maar Dresden zou altijd het centrum van zijn professionele loopbaan blijven.
‘Artistiek directeur’ aan het hof van Johann Georg van Dresden
Zijn positie aan het hof van keurvorst Johann Georg I in Dresden hield veel meer in dan componeren. Als hoforganist en muziekdirecteur leverde hij muziek voor alle mogelijke plechtigheden, zowel religieuze diensten als staatsbezoeken of politieke vieringen. Daarnaast was hij ook verantwoordelijk voor de dagelijkse werking van de hofkapel: musici aanwerven, opleidingen geven, uitvoeringen in goede banen leiden …
Psalmencomponist
Geen enkele tekstbron heeft Schütz zo sterk geïnspireerd als de Bijbelse psalmen. Deze teksten nemen een belangrijke plaats in binnen zijn oeuvre, maar ze hielpen hem ook in zijn dagelijks leven. Op belangrijke momenten, zowel de positieve als de negatieve – greep hij naar de psalmen voor inspiratie, troost, of afleiding. De context van de Dertigjarige Oorlog versterkte de nood aan troostende en sterkende elementen in de liturgie.
Je luistert naar Alleluja! Lobet den Herren uit de Psalmen David
Een componist met opusnummers
Heinrich Schütz was een van de eersten om systematisch opusnummers toe te kennen aan zijn gepubliceerde composities. Dat wijst erop dat hij als componist niet alleen een ambachtsman of dienstverlener was voor het hof, maar zich ook bewust was van zijn nalatenschap. Het idee van een afgebakend oeuvre was in die tijd niet de norm. Dat Schütz een catalogus bijhield van zijn werken getuigt van een groeiend bewustzijn van het auteurschap en de blijvende waarde van zijn composities.
Je luistert naar Die mit Tränen Säen uit Geistliche Chormusik
‘Sum Henrici Sagittarii Autoris’
Op verschillende publicaties liet Schütz de Latijnse formule Sum Henrici Sagittarii Authoris opnemen: ‘Ik ben van Heinrich Schütz, de auteur’. De naam Sagittarius is de gelatiniseerde vorm van Schütz, wat letterlijk ‘schutter’ betekent. Door zichzelf nadrukkelijk te vermelden als auteur, onderstreepte hij de persoonlijke inbreng van de componist en de authenticiteit van de muziek. Dat is opvallend in een tijdperk waar het vaak de uitgevers waren die muziek van verschillende componisten bij elkaar brachten in partituurbundels, soms zelfs zonder vermelding van de componist.
Uitvaartmuziek
Bij het regelen van zijn eigen uitvaart – wat in die tijd gebruikelijk was – vroeg Schütz aan zijn leerling Christoph Bernhard om een motet op de tekst van Psalm 119 te schrijven. De opdracht was trouwens niet vrij, maar bevatte de duidelijke instructie dat het werk in de ‘zuivere stijl’ van Giovanni Pierluigi da Palestrina gecomponeerd moest zijn. Het resultaat was Cantabiles mihi erant justificationes tuae, een pakkend eerbetoon van de leerling aan zijn meester. Helaas is deze partituur verloren gegaan, maar de diepe betekenis van Psalm 119 voor Schütz blijkt overduidelijk uit dit verhaal.
Je luistert naar de cantate Wahrlich, wahrlich van Christoph Bernhard
Zwanenzang
In zijn laatste jaren trok Schütz zich geleidelijk terug uit het actieve muziekleven, bewust van zijn hoge leeftijd en van het feit dat zijn muziek de nieuwste trends niet altijd volgde. Dat Schütz zijn loopbaan en artistieke erfenis als een afgerond geheel beschouwde, blijkt ook uit de keuze voor Schwanengesang als titel voor zijn laatste grootschalige compositie. Met dit werk keert hij terug naar zijn intieme connectie met de psalmteksten, in het bijzonder psalm 119, de uitgebreidste van alle psalmen. Het is de zwanenzang van een doorgewinterde, gerespecteerde componist die alles wat in muziek uit te drukken viel, had uitgedrukt, maar op zijn 86e toch nog de energie en inspiratie vond voor een uitgebreide dubbelkorige compositie.
Wat weten we over Schütz’ ‘Schwanengesang’
De kleine bijbel
Centraal in Schütz’ Schwanengesang staat Psalm 119, de langste psalm uit de bijbel. Voor het jodendom is deze tekst een uitbundige lofzang op de Thora, de goddelijke wet die richting geeft aan het leven. Voor Maarten Luther was deze psalm de ‘kleine bijbel’ omdat ze de essentie van de Heilige Schrift weet te vatten. Voor een componist als Schütz, wiens werk grotendeels gericht was op het muzikaal versterken van de lutherse geloofsteksten, was deze psalm ongetwijfeld het alfa en omega, en dus ook een passend uitgangspunt voor zijn laatste meesterwerk.
Alfabet als leidraad
Psalm 119 is opgebouwd als een acrostichon, een gedicht waarbij elke strofe begint met een opeenvolgende letter van het Hebreeuwse alfabet. Tweeëntwintig strofes van telkens acht verzen vormen samen een architecturale structuur die Heinrich Schütz mateloos fascineerde. Hij groepeerde in zijn Schwanengesang telkens twee strofen tot één motet van zestien verzen. Het resultaat zijn elf zelfstandige composities. De structuur van de psalm blijft dus behouden.
Jauchzet dem Herren
De elf motetten op Psalm 119 vormen de kern van Schütz‘ opus ultimum. Elk motet begint bovendien met een intonatie door een cantor en eindigt met dezelfde doxologie of afsluitformule: ‘Eer aan de Vader, de Zoon en de Heilige Geest’. Om het geheel af te ronden voegde Schütz in de uitgave nog een eerdere zetting van psalm 100 toe (Jauchzet dem Herren alle Welt) en een Duits Magnificat. Na de eerder beschouwende diepgang van psalm 119 zorgt deze uitbundige lofzang op Maria voor een feestelijke afsluiter.
Je luistert naar het begin van het eerste motet, met de eenstemmige intonatie gevolgd door de meerkorige zetting van de tekst.
Meerkorigheid
Het was tijdens zijn jonge jaren in Venetië dat Heinrich Schütz het fenomeen van de meerkorigheid leerde kennen. Giovanni Gabrieli liet hem proeven van de mogelijkheden die ontstaan wanneer je twee vocale groepen op verschillende plaatsen in de San Marcobasiliek positioneert en tegelijk of afwisselend laat zingen. In Schwanengesang zet Schütz twee vierstemmige koren tegenover elkaar, niet omwille van het spectaculaire effect, maar om de betekenis van de tekst te verdiepen. Nu eens wordt de tekst in dialoogvorm verdeeld over de groepen, dan weer herhaalt de ene groep de andere groep om te bevestigen. Wanneer beide groepen samen zingen, ontstaat een majestueuze totaalklank.
Je luistert naar Iche ruf von ganzem Herzen. Na de eenstemmige intonatie speelt Schütz met de afwisseling tussen eenstemmige en meerstemmige frases.
Bijzonder papier
Nader onderzoek van de teruggevonden stemboekjes bracht aan het licht dat Schütz niet het eerste het beste papier gebruikte voor deze bijzondere uitgave. Het papier bevat een watermerk met het symbool van Schütz, een kruisboog en de letters HSC (Henricus Sagittarius Capellmeister). Al sinds de 14e eeuw gebruikten papiermolens watermerken om de authenticiteit van hun product te garanderen. Dat Schütz dit kostbare papier gebruikte, wijst op het belang van de compositie. Dat hij überhaupt over dergelijke kostbare materialen beschikte, had hij wellicht te danken aan een gulle schenking van zijn werkgever. Schütz is trouwens de enige gekende 17e-eeuwse componist met een eigen watermerk!
Het laatste woord
Een van de meest aangrijpende details in de overgeleverde bronnen vinden we in het basstemboekje. Na de laatste noot plaatste Schütz niet alleen zijn paraaf als teken dat hij het werk had nagekeken en goedgekeurd, hij schreef ook eigenhandig het woord ‘FINIS’. Aangezien deze compositie doelbewust het laatste werk van de componist was, betekent dit woord zoveel meer dan het einde van de bundel. Schütz sluit met deze vijf letters een heel leven af in dienst van muziek en religie.
Je luistert naar het einde van het Magnificat, de laatste klanken van Schütz’ Schwanengesang
Een onvolledige partituur
Dat we vandaag kunnen luisteren naar deze compositie is eigenlijk een klein mirakel. Want hoewel Schütz grote zorg besteedde aan de uitgave van zijn laatste composities, gingen de partituren toch vrij snel verloren. Pas in 1900 doken zes stemboekjes op. De basso continuo (het harmonische fundament) en de bovenstemmen van het tweede koor ontbraken. In 1930 kwam de basso continuopartij boven water in een antiquariaat in Keulen, maar op dat moment waren de eerder gevonden stemboekjes alweer van de radar verdwenen. Pas in 1970 kwam al het overgebleven materiaal samen, maar die 7 van de 9 partijen gaven dus nog altijd geen volledig beeld van de compositie.
Wolfram Steude & Werner Breig
Musicoloog Wolfram Steude speelde een sleutelrol in de recente geschiedenis van Schwanengesang. Hij onderzocht de overgeleverde bronnen en bracht de ontstaansgeschiedenis van het werk in kaart. Op basis daarvan kon hij achterhalen waar reconstructies nodig waren, en hoe Schütz vermoedelijk de ontbrekende stemmen had ingevuld. Naast Steude leverde Werner Breig een cruciale bijdrage door een kritische uitgave van het werk te realiseren. Sinds deze uitgave is Schwanengesang niet langer een mysterieuze compositie in de catalogus van Schütz, maar een levende compositie die ons een inkijk geeft in het werk van de 86-jarige grootmeester. De eerste uitvoering kwam er pas in 1981.
Meine Seele verlanget nach deinem Heil
Doorheen de hele bundel past Schütz verschillende strategieën toe op vlak van meerkorigheid. Een treffend voorbeeld van die variatie vinden we onder andere in Meine Seele verlanget nach deinem Heil. Zoals in elk motet begint Schütz met een eenstemmige incantatie. Daarna creëert hij een imitatief weefsel doorheen alle acht stemmen, op de tekst ich hoff auf dein wort. Wat volgt is een afwisseling tussen de twee koorgroepen, eerst met vrij lange stukken tekst, daarna groeien ze dichter naar elkaar toe om tot slot samen te vallen op meine Verfolger. Op de zin Herr, dein Wort bleibet ewiglich keert de imitatieve textuur van het begin terug, alsof het woord van de heer zich door alle stemmen verspreidt. Op de bevestigende frase ‘aber dein Gebot währet’ zingen alle stemmen in een krachtige totaalklank.
Je luistert naar Meine Seele verlanget nach deinem Heil. Let vooral op de verdeling van de muziek over de twee koorgroepen.
De wereld ten tijde van ‘Schwanengesang’
Een woelige tijd in Europa
Schütz maakte de Dertigjarige Oorlog mee, het grote conflict dat van 1618 tot 1648 Europa door elkaar schudde en een grote impact had op de economische slagkracht van de Duitse regio waar hij actief was. Een belangrijke factor in dat grote Europese conflict was de religieuze verdeeldheid tussen katholieke en protestantse staten. Vanuit Dresden zou Schütz altijd trouw blijven aan de lutherse liturgie. Als componist droeg hij bij aan de muzikale viering van het protestantse geloof.
Psalmen
De psalmen vormen een verzameling van 150 religieuze gedichten die deel uitmaken van zowel de Hebreeuwse Bijbel als het Oude Testament. Ze behoren tot de oudste teksten van de westerse geloofstraditie. Sommige psalmen zijn lofzangen, andere eerder smeekbeden of klaagzangen. Sommige psalmen zijn eerder meditatief, terwijl andere teksten uitbundige lofzangen zijn. Doorheen de psalmen komen verschillende emoties aan bod, waardoor ze in de lutherse traditie een ideaal vehikel vormen om rechtstreeks tot de gelovigen te spreken.
Psalmen als muzikale inspiratiebron
De directheid van de psalmen, hun emotionele geladenheid en poëtische structuur maakt deze teksten uiterst geschikt voor componisten. Schütz zelf publiceerde in 1619 al de bundel Psalmen Davids, waarin hij de recent verworven kennis van de Italiaanse meerkorigheid toepast in Duitse motetten. In combinatie met deze bundel, door Schütz aangeduid als zijn opus 2, maakt Schwanengesang de cirkel rond. Andere componisten voor wie de psalmen inspiratie leverden zijn bijvoorbeeld Palestrina, Lassus, Bach, Händel, maar later ook nog Mendelssohn, Bruckner en zelfs Stravinsky, Bernstein en Pärt.
Lassus – Gabrieli – Schütz
Dat Schütz zich met de keuze voor psalmen in een rijke traditie inschrijft, is overduidelijk. Een rechtstreekse lijn binnen die traditie loopt van Orlandus Lassus (zie Topstuk Lassus) via Giovanni Gabrieli naar Heinrich Schütz. Hoewel Gabrieli formeel geen leerling was van Lassus, verbleef hij wel in München tussen 1575 en 1579, waar Lassus toen hofkapelmeester was. Beide heren hebben elkaar zeker ontmoet en waarschijnlijk ook ideeën uitgewisseld. Zo nam Gabrieli een stukje Vlaams-Duitse expertise mee naar Venetië, om die vervolgens met Italiaanse kruiding weer door te geven aan Schütz.
Meerkorigheid en uitvoeringspraktijk
Schütz nam het idee van meerkorigheid mee uit zijn studiejaren in Venetië, maar de hofkerk in Dresden was natuurlijk een ander soort ruimte dan de San Marcobasiliek in Venetië. De huidige barokke Frauenkirche in Dresden werd pas gebouwd in de 18e eeuw, na de afbraak van de eerdere gotische kerk waarin Schütz actief was en ook begraven werd. We weten dus niet exact hoe Schütz zijn zangers opstelde voor de uitvoering van meerkorige werken. Ook vandaag worden bij elke uitvoering van dit soort muziek keuzes gemaakt om het ruimtelijke en dialogerende effect van de meerkorigheid te versterken.
Zicht op de voormalige gotische Frauenkirche van Dresden en het zicht op de gotische Frauenkirche van op de Neumarkt in 1678
Vergelijk de opstelling in deze twee uitvoeringen:
Zwanenzang II
We begrijpen anno 2026 allemaal wat de 86-jarige Schütz in 1671 bedoelde toen hij de titel Schwanengesang noteerde. Maar waar komt het beeld van de zwanenzang eigenlijk vandaan? De oorsprong kunnen we vinden in de Griekse mythologie, waarin mensen geloofden dat zwanen hun hele leven zwijgzaam waren, maar vlak voor hun dood het mooiste lied zongen. De bekendste versie van het verhaal vinden we bij Plato. De zwanen zingen niet uit verdriet om hun nakende dood, maar uit vreugde voor de gelukzaligheid die volgt na de dood. Ook Schütz’ Schwanengesang is allesbehalve een droevig afscheid, maar eerder een hoopvolle mijmering over de kracht van Gods woord en de troost die de psalmen kunnen bieden.
- Image: Genereerd met AI
Muziek voor de kerk?
Zo goed als alle muziek die Schütz componeerde was bedoeld voor liturgisch gebruik. In het geval van zijn laatste werk is dat wellicht ook zo, maar er was geen concrete aanleiding of context voor de uitvoering. Schütz componeerde deze muziek uit eigen beweging en niet in opdracht van zijn werkgever of iemand anders. Er zijn ook geen aanwijzingen dat het werk werd uitgevoerd nadat Schütz de partituur overhandigde aan keurvorst Johann Georg II van Saksen.
Je luistert naar de afsluitende formule Ehre sei dem Vater und dem Sohn, die wijst op liturgisch gebruik.
Basso continuo
Dat er bij de druk van Schwanengesang een apart stemboekje voor de basso continuo verscheen, is bijzonder handig gebleken voor de reconstructie van de ontbrekende stemmen, maar is vooral een sprekend voorbeeld van de overgang tussen renaissance en barok. Waar de renaissancepolyfonie in essentie horizontaal opgebouwd is, met melodieën die rond elkaar verweven zijn, wordt het verticale aspect (de akkoorden) belangrijker in de barok. De notatie van een basso continuo bestaat uit de laagst klinkende noot, met cijfercombinaties die aangeven welke andere akkoordnoten er klinken. Het is trouwens mogelijk dat Schütz die continuopartij niet zelf voorzag, maar dat zijn leerling Christian Dedekind verantwoordelijk is voor deze toevoeging. Op het titelblad van een vroegere bundel, Geistliche Chor-Musik, vermeldt Schütz dat de continuopartij mee opgenomen is, ‘op verzoek en uit overweging, maar niet uit noodzaak’.
Vader van de Duitse muziek
Hoewel Schütz na zijn dood lange tijd in de vergetelheid raakte, wordt hij vandaag erkend als de belangrijkste Duitse componist vóór Bach. Zijn muziek beïnvloedde generaties componisten, zowel direct via zijn leerlingen als indirect via de traditie die hij hielp vormgeven. Zijn aandacht voor tekstexpressie, zijn gevoel voor structuur en zijn vermogen om internationale stijlen te combineren maakten hem tot een model voor latere componisten. In werken als de cantates en passies van Bach klinkt nog altijd de erfenis van Schütz door, zij het in een verder ontwikkelde en uitgebreidere vorm.
Je luistert naar het motet Ich lasse dich nicht van Johann Sebastian Bach, waarin de koorschriftuur schatplichtig is aan de stijl van Schütz.